وبلاگ

همایون شجریان

در نوشته‌ی قبلی، به معرفی دستگاه‌های موسیقی سنتی ایرانی پرداختیم. همان‌گونه که در آن‌جا اشاره کردیم، در بیشتر متون امروزی، موسیقی ایرانی را در هفت دستگاه طبقه‌بندی می‌کنند که در کنار آن پنج آواز نیز تعریف می‌شود. هر دستگاه نیز متشکل از چند گوشه است که دسته‌بندی آن چنین است؛ پیش‌درآمد، درآمد، چهارمضراب، آواز، تصنیف و رِنگ. در این مطلب می‌خواهیم به مفهوم «آواز» در موسیقی سنتی بپردازیم و انواع آن را معرفی کنیم.

آواز چیست؟

آواز یا نغمه اصطلاحی است در موسیقی سنتی ایرانی که برای توصیف مجموعه‌ای از گوشه‌ها به کار می‌رود که معمولاً در کنار هم و مستقل از یک دستگاه اجرا می‌شوند. لفظ «آواز» دست‌کم در دو معنای دیگر نیز به کار می‌رود، که یکی فرم موسیقی آواز است و دیگری شکل خاصی از فرم آواز که متر مشخصی ندارد (در تضاد با آهنگ‌های ضربی و تصنیف‌ها که متر مشخص دارند) (۱)

در اینجا معنی موردنظر ما از آواز، بخشی از دستگاه موسیقی است که خودْ دستگاه «فرعی» نامیده می‌شود. آوازها در ردیف موسیقی ایرانی تحت این نام‌ها دسته‌بندی می‌شوند: ابوعطا، دشتی، افشاری، بیات ترک و اصفهان. در برخی ردیف‌ها از آواز بیات کرد و شوشتری نیز نام برده می‌شود. چهار آواز اول معمولاً متعلق به دستگاه شور هستند و آواز اصفهان متعلق به دستگاه همایون است.

از دید نظریه‌پردازانی چون علینقی وزیری آن‌چه دستگاه‌ها را از باقی آوازها متمایز می‌کند، برخوردار بودن‌شان از یک گام مستقل است؛ در نتیجه لفظی مثل «آواز ابوعطا» یا «آواز همایون» اشاره به فرم موسیقایی آواز ندارد بلکه به نوعِ محتوای موسیقایی اشاره می‌کند. (۲)

ابوعطا

آواز ابوعطا که از متعلقات دستگاه شور است در موسیقی بومی ایران بسیار رایج است. این آواز کاملاً ایرانی و اصیل محسوب می‌شود اما در محدوده‌ی حجاز دارای نغمه‌هایی نزدیک به الحان عربی است  و بخشی از موسیقی مذهبی نیز در این آواز اجرا می‌شود. (۳)

ابوعطا با نام‌های دیگری مانند «سارنج» و «دستان عرب» نیز شناخته می‌شود. حالت و احساس آواز ابوعطا سوزناک و حزن‌آمیز توصیف شده است که نزدیک به حالت‌های دستگاه شور است. از جمله قطعات مشهور در آواز ابوعطا می‌توان به تصنیف «بهار دلکش» منسوب به درویش‌خان اشاره کرد.

دشتی

آواز دشتی را آواز «چوپانی» نیز می‌نامند. ریشه‌ی این آواز متعلق به منطقه‌ی دشتستان در مجاورت استان فارس است که در واقع روایت‌کننده‌ی دردها و سختی‌های روزگار عشایر و چوپانان است. البته برخی از گوشه‌های این آواز شباهت‌های زیادی به موسیقی شمال ایران دارد و امروزه در بین مردم گیلان رواج یافته  و دارای گوشه‌هایی مانند دیلمان و گیلکی است. آواز دشتی لطافت و ظرافت بسیاری دارد و حالت آن غم‌انگیز و دردناک توصیف شده است. با این وجود، پس از دوران قاجار آهنگسازان مختلفی از این آواز برای ساختن آهنگ‌ها و تصنیف‌های مهیج و حماسی استفاده کرده‌اند. سرود «ای ایران» ساخته‌ی روح‌الله خالقی نیز در این آواز است. (۴)

افشاری

آواز افشاری منسوب به ایل افشار، از طوایف ترک ایرانی است. این آواز شباهت‌های زیادی با دستگاه‌های نوا، ماهور و آوازهای بیت اصفهان، ابوعطا و بیات ترک دارد. آواز افشاری حالتی محزون و اندوهناک و در عین حال، امیدبخش و دل‌پسند دارد. بسیاری این آواز را متأثرکننده توصیف کرده‌اند و مناسب مناجات و رازونیاز با معبود دانسته‌اند.(۵)

قطعه‌ی «از کفم رها…» ساخته‌ی عارف قزوینی و به‌اجرای محمدرضا شجریان، در آواز افشاری ساخته شده است.

موسیقی سنتی ایرانی

بیات ترک

نام آواز بیات ترک یا بیات رند اشاره به مردمان ترک قشقایی دارد. این آواز که مانند آوازهای پیشین متعلق به دستگاه شور است، به دستگاه ماهور نیز نزدیک است و برخی گوشه‌های ماهور را نظیر دلکش و شکسته می‌توان در بیات ترک اجرا کرد. (۶)

مهم‌ترین گوشه‌ی بیات ترک گوشه‌ی قطار است که دوبیتی‌های باباطاهر را با آن اجرا می‌کنند. این آواز حالتی محزون دارد و بیشتر برای اجرای تعزیه به کار برده می‌شود. با این حال، به‌دلیل نزدیکی بیات ترک به دستگاه ماهور در برخی گوشه‌ها،  این آواز از دیگر آوازها حس غم‌انگیز کمتری دارد. یکی از معروف‌ترین و مهم‌ترین نمونه‌های بیات ترک، اذان مؤذن‌زاده‌ی اردبیلی است.

بیات اصفهان

آواز بیات اصفهان یا اصفهان به اعتقاد برخی متعلق به دستگاه شور است؛ اما معمولاً آن جزوی از دستگاه همایون محسوب می‌شود. بیات اصفهان حالتی میان غم و شادی دارد و آوازی عمیق و عرفانی است. به اعتقاد داریوش صفوت با وجود این‌که اصفهان حال‌وهوایی شادتر از دستگاه شور دارد، اما به همان اندازه‌ی شورْ برانگیزنده است و نواختن اصفهان به شیوه‌ی سنتی باعث ایجاد حالت خلسه و مراقبه می‌شود.(۷)

از نمونه‌های این آواز می‌توان به تصنیف‌های «بردی از یادم» ساخته‌ی مصطفی گرگین‌زاده و «امشب شب مهتابه» ساخته‌ی علی‌اکبر شیدا نام برد.

موسیقی سنتی ایرانی

نویسنده: ارشین سلطان

یک دیدگاه بگذارید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.