وبلاگ

حسین علیزاده

اگر کسی مخاطب موسیقی سنتی باشد یا حتی با نوازندگان و خوانندگان این سبک از موسیقی، کمی آشنایی داشته باشد، به احتمال زیاد نام‌هایی نظیر «دستگاه»، «آواز»  و «گوشه» را در کنار نام‌های قطعات و هنرمندان این سبک شنیده است.

هنرآموزان موسیقی سنتی نیز برای یادگیری آواز یا ساز ایرانی، باید این مفاهیم را بیاموزند. این نام‌های آشنا، در موسیقی سنتی ایران اهمیت فراوانی دارند و درواقع الفبای موسیقی سنتی هستند! حال می‌خواهیم کمی بیشتر درباره‌ی آن‌ها بدانیم و بررسی کنیم، این اصطلاحات و دسته‌بندی‌ها چه اطلاعات و ویژگی‌هایی را درباره‌ی موسیقی سنتی در خود دارند؟

در ادامه‌ی این مطلب، به معرفی دستگاه‌های اصلی موسیقی ایران و مفاهیم پیرامون این اصطلاح می‌پردازیم.

«دستگاه» چیست؟

در نگاه علمی، دستگاه‌های موسیقی به مجموعه‌ای از چند نغمه (گوشه) اطلاق می‌شود که با هم در گام، کوک و فواصل نت هم‌آهنگی دارند. موسیقی ایران دارای هفت «دستگاه» و پنج «آواز» و در کل، دوازده «مایه» است. می‌توان گفت که مجموعه‌ای از گوشه‌ها، یک دستگاه را می‌سازند؛ قرارگیری این گوشه‌ها در کنار هم به قطعه‌ای که در آن دستگاه است، حال‌وهوایی متمایز می‌دهد و برخی به‌نوعی شادتر و یا غمگین‌تر از بقیه هستند. به‌طور سنتی، این گوشه‌ها معمولاً در یک قالب دایره‌ای پنج قسمتی اجرا می‌شوند که شامل پیش‌درآمد، چهارمضراب، آواز، تصنیف و رِنگ است. (۱)

شور

شور به‌نظر نامی آشناتر از دیگر دستگاه‌های موسیقی است؛ در حقیقت دستگاه شور که مادر دستگاه‌های موسیقی ایران نامیده می‌شود، بزرگ‌ترین و از مهم‌ترین دستگاه‌های موسیقی ایران است. به این دلیل که به‌غیر از آوازهای فرعی که در همه‌ی دستگاه‌ها وجود دارد، شامل آوازهایی مستقل نیز هست. آوازهای مستقلی که جزو شور محسوب می‌شود از این قرار است: ابوعطا، بیات ترک، افشاری و دشتی، که دو آواز اول گامی متفاوت از دوتای آخر دارند. اسامی برخی از گوشه‌های دستگاه شور عبارت‌اند از: کرشمه، نغمه، حزین، زیرکش سلمک‌، سلمک، گوشه ابوعطای بزرگ، شهناز، مثنوی، بیات‌کرد، ضرب‌اصول و شهرآشوب. در هرکدام از این گوشه‌ها، تفاوت‌های ساختاری از لحاظ موسیقی وجود دارد، که این‌ها در کنار هم، تعریف آن گوشه را می‌سازند.

سه‌گاه دستگاهی است که تقریباً در موسیقی همه‌ی کشورهای مسلمان وجود دارد. حالت این دستگاه در عینی که غم‌انگیز و محزون است،  حسی امیدوارکننده و روشن در آن وجود دارد.گوشه‌های مهم این دستگاه عبارت‌اند از: درآمد، مویه، زابل، مخالف و حصار.

چهارگاه

دستگاه چهارگاه از نظر علم موسیقی یکی از مهم‌ترین و زیباترین مقامات ایرانی است و حتی برخی از بزرگان موسیقی به‌دلیل قدمت بیشتر آن نسبت به شور، آن را دستگاه اصلی می‌دانند. دستگاه چهارگاه دارای گوشه‌هایی است که برخی احساس اندوه، برخی حالت وقار و متانت، و برخی حس شادی را به همراه دارند، و از همین رو این دستگاه برای نشان دادن تمام حالات و احساسات مناسب دانسته شده‌است. برخی از گوشه‌های مهم دستگاه چهارگاه عبارت‌اند از زابل، مویه، حصار، مخالف، مغلوب، حزین و منصوری. (۲)

همایون

دستگاه همایون همان‌گونه که از نامش پیداست، حالتی شاهانه، مجلل و باوقار دارد. با این وجود، ویژگی متمایز این دستگاه این است که همایون  زمینه‌ی اجرای لالایی‌ها و ترانه‌های زورخانه‌ای نیز هست. گوشه‌های ردیفی این دستگاه عبارت‌اند از: چهارمضراب، درآمد اول،‌ درآمد دوم، زنگ شتر، چکاوک،‌ بیداد، نی‌داوود، سوز و گداز، لیلی و مجنون، شوشتری، جامه‌دران، راز و نیاز، میگلی، رنگ فرح و…

ماهور

دستگاه ماهور یکی از گسترده‌ترین دستگاه‌های موسیقی ایرانی است و در ردیف‌های گوناگون در حدود 50 گوشه را در بر می‌گیرد. (۳) ماهور با وجود داشتن گوشه‌های گسترده و متفاوت،  عمدتاً حالتی شاد و روان دارد و از نظر فواصل با گام بزرگ (ماژور) در موسیقی غربی مطابقت دارد. برخی از گوشه‌های این دستگاه عبارت‌اند از: درآمد، مقدمه داد، دلکش، زیرافکند، شکسته، زنگوله، راک هندی، فِیلی، خاوران و…

نوا

دستگاه نوا در گذشته جزوی از دستگاه شور بوده است. در متون قدیمی، مقام نوا را با قدرت و شجاعت می‌دانستند. اما اکنون با توجه به متون جدیدتر می‌توان گفت که حالت دستگاه نوا نه خیلی شاد و نه خیلی غمگین است و آهنگی ملایم و عرفانی دارد. همچنین این دستگاه از نظر فواصل به گام کوچک نظری (مینور تئوریک) در موسیقی کلاسیک غربی نیز نزدیک است. (۴) برخی از مهم‌ترین گوشه‌های دستگاه نوا عبارت‌اند از: گردانیه، بیات راجه، نهفت، نیشابورک، خجسته، بوسلیک، نیریز، ناقوس،  تخت طاقدیس و…

راست‌پنج‌گاه

این دستگاه که به نام‌های «راست و پنج‌گاه» و «راست» نیز شناخته می‌شود، معمولاً ریتم و حالتی بزمی دارد. دستگاه راست‌پنج‌گاه در واقع ترکیبی از دستگاه‌های دیگر است. گفته می‌شود که در هنگام تدوین ردیف موسیقی ایرانی در دوران قاجار، گوشه‌های باقی‌مانده را که در دستگاه‌های دیگر قرار نگرفته بودند، در این دستگاه قرار داده‌اند. البته به اعتقاد برخی دیگر، این دستگاه برای آموزش مراحل عالی موسیقی از جمله مرکب‌نوازی و مرکب‌خوانی درست شده است. فرهاد فخرالدینی‌، «راست و پنج‌گاه» را به این معنی می‌داند که نیمه‌ی اول گام آن، همان «راست» است و نیمه‌ی دوم از پنج مقام مختلف مشتق شده است: این پنج مقام (یا دستگاه) عبارت‌اند از: ماهور، شور، نوا، سه‌گاه و همایون.

لازم به ذکر است که دسته‌بندی‌هایی که در این مطلب عنوان شد دسته‌بندی‌های رایج موسیقی سنتی به‌حساب می‌آیند و کاملاً ثابت نیستند. ممکن است باتوجه به نظر موسیقی‌دانان سنتی جایگاه گوشه‌ها، آوازها و دیگر اجزای دستگاه‌ها با هم تفاوت‌هایی داشته باشد.

نویسنده: ارشین سلطان

یک دیدگاه بگذارید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.